Internal Dialogue

Al jaren is er iets wat mij fascineert. Het zijn een aantal vrij specifieke aan elkaar gerelateerde onderwerpen, in een specifieke periode van de recente geschiedenis. Het valt niet in een woord of zin te omschrijven wat dit precies is, en al helemaal niet waarom mij dit zo fascineert. Al een tijd heb ik hier een blog over willen schrijven, maar steeds kwam ik er niet uit hoe ik dit moest aanpakken. Aangezien ik er nu weer helemaal ‘in het onderwerp’ zit, dacht ik: laat ik het eens proberen. Waar nodig/mogelijk zal ik bij sommige termen en gebeurtenissen naar de bijbehorende wiki-pages linken, zodat je er wat meer over kunt lezen, als je dat wil.

Op 16 juli 1945 belandde de wereld om 05:29:45 in de Atomic Age. En hier begint mijn fascinatie meteen al. Het hele Manhatten Project is natuurlijk al een interessant fenomeen op zich: Midden in de tweede wereld oorlog worden er een aantal natuurkundigen bij elkaar geraapt om in Los Alamos aan een atoombom te ontwikkelen. Aflevering twee en drie van de docudrama Nuclear Secrets geeft een prachtig beeld van hoe dit in zijn werk ging; deze twee afleveringen zijn zeker een aanrader. De technologische, wetenschappelijke en natuurkundige vooruitgangen die er toen in slechts een paar jaar tijd plaastvonden zijn nauwelijks te geloven. Van een idee naar de werkelijkheid.

Maar wat is hier nou zo fascinerend, of zelfs ‘leuk’, aan? Om te beginnen is de kracht van de atoom niet het enige wat mij interesseert. De periode waarin de meeste ontwikkelingen plaatsvonden vind ik prachtig: de jaren vijftig! De muziek, de architectuur, de sfeer: alles klopt. De gehele Amerikaanse cultuur werd beïnvloed door alle ontwikkelingen, mede op het gebied van kernfysica. Maar er was nog iets wat de wereld van toen bezig hield, en wat ook heeft bijgedragen aan de cultuur van de fifties.

Ik heb hier eerder al geschreven over mijn liefde voor retro-futurism. Ook dit speelt voor mij mee in het algehele plaatje van die tijd. Wat de toekomst te bieden had hield in die tijd het gehele volk bezig. Het waren niet alleen de SF-geeks van die tijd die nadachten over wat de toekomst te bieden had. Nee, door alle technologische vooruitgangen in die tijd – met name op het gebied van ‘de atoom’ – heerste er een algeheel optimisme wat betreft de toekomst.

Het was zo widespread dat er zelfs een term voor is: nuclear optimism. Alhoewel de atoom pas een paar jaar geleden was gesplitst, was iedereen ervan overtuigt dat in de toekomst alles ‘atomic’ zou zijn. Voor de gevaren en limitaties was geen aandacht, men wist er eigenlijk nog te weinig van af. Iedereen was er gewoon van overtuigt dat kernenergie alle gevestigde energiebronnen zou gaan vervangen. Het beste voorbeeld is nog steeds de Ford Nucleon concept car: een link die ik in het verleden ook al eens heb gedeeld. En dit is wat de fifties voor mij vooral zo leuk maakt: men had een enorme nieuwe kracht ontdekt, bijna ongeloofelijk gezien de technologie van die tijd. Prachtig eigenlijk: grote lompe radio’s, een stylish broodrooster, de eeste televisies, en een atoombom! Het ‘gevoel’ dat ik bij de combinatie van de fifties cultuur en de zojuist ontdekte atoomkrachten krijg is moeilijk uit te leggen. Je zou het denk ik het beste nostalgie kunnen noemen.

Maar hoe optimistisch men toen ook was, op de achtergrond speelde natuurlijk wel de Koude Oorlog. Alhoewel in de jaren zestig, zevetig en tachtig de sfeer veel grimmiger werd, was dit in de jaren vijftig nog niet echt zo. Duck and cover is een perfect voorbeeld. Het idee is heel serieus, en misschien helpt het in sommige gevallen ook nog echt, maar het werd in de jaren vijftig gebracht alsof het de normaalste zaak van de wereld was. Natuurlijk waren er mensen die de kansen op een nuclaire oorlog hoog inschatte, maar de overgrote meerderheid nam het idee van mogelijke nuclaire oorlog nog niet zo serieus.

En ook dit draagt bij aan het hele plaatje. Er zat ook een donkere kant aan de kracht van de atoom, ook al maakte men zich er in de jaren vijftig nog niet zo druk over. Maar later drong dit wel door. De macht die de enkele honderden kernwapens de VS en de Soviet Unie in de begin jaren vijftig gaven was al enorm, maar naar mate de koude oorlog vorderde groeide de stockpiles van beide landen enorm. Genoeg kernwapens om de hele wereld te vernietigen. Het idee dat we tijdens de koude oorlog een aantal close calls hebben gehad.is vanzelfsprekend erg naar. Gelukkig is alles goed afgelopen. En hoe eng deze wapenstrijd ook was – en hoe eng het idee van een nuclaire oorlog ook nu nog kan zijn – ook deze ontwikkeling was lichtelijk fascinerend. Hoe de hele wereld van de fifties met ingehouden adem toe keek terwijl de VS en de Soviet Unie hun aantal actieve kernwapens tot in de tienduizenden brachten. En dat de koude oorlog uiteindelijk eindigde zonder dat er ook maar eentje is afgevuurd. Ongeloofelijk, bijna. Als je men in de jaren zestig of tachtig zou vertellen dat de oorlog zonder een ‘launch’ zou eindigen, had de grote meerderheid je waarschijnlijk niet eens geloofd.

Maar waarom kan zoiets engs nou tegelijkertijd voor mij zo interessant zijn? Wist ik het maar. Ook dit is moeilijk te beschrijven. Maar er iets iets in de kracht van deze wapens wat mij fascineert. Deze foto van een Peacekeeper missle test laat het misschien nog het beste zien. Deze foto heeft meerdere malen op mijn desktop achtergrond gestaan. Als je je bedenkt dat elk van de acht strepen die je daar ziet een atoombom is, allemaal afkomstig uit slechts een wapen. Een ICBM, die tegelijkertijd wel tien doelen van de wereld kan wegvagen. Iets waar er honderden van zijn. Het idee is bijna even ongeloofelijk als hoe eng het eventuele gebruik ervan is. Gelukkig is het nooit van een full-scale nuclear exchange gekomen, zoals dat heet. En ik hoop net als ieder ander persoon op deze aarde dat ze ook nooit gebruikt meer zullen worden.

Hopelijk is het een beetje gelukt om duidelijk te maken wat ik er juist wel zo leuk en interessant aan vind. Het is niet een specifiek iets: niet de atoomkracht of de jaren vijftig op zichzelf, maar meer de verbazingwekkende combinatie ervan. En natuurlijk het optimisme wat heerste: een tijd waarin iedereen dacht dat de atoom in nabije toekomst het antwoord op elke vraag zou zijn. Voeg daar de rest van de cultuur uit de jaren vijftig aan toe, en ik heb instant nostalgie.